“लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी, जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी…” या ओळींतून सुरेश भट यांनी व्यक्त केलेला मराठी भाषेचा अभिमान प्रत्येक मराठी मनात दाटून येतो. समृद्ध साहित्यपरंपरा, संतवाङ्मयाचा वारसा, सामाजिक सुधारणांची परंपरा आणि आधुनिक विचारांची कास धरणारी आपली मायबोली मराठी—या सर्वांचा गौरव करण्याचा दिवस म्हणजे २७ फेब्रुवारी, मराठी भाषा गौरव दिन.
२७ फेब्रुवारी हा दिवस ज्येष्ठ साहित्यिक, ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते लेखक वि. वा. शिरवाडकर अर्थात कविवर्य कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिन. त्यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ हा दिवस ‘मराठी भाषा गौरव दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. कुसुमाग्रजांनी आपल्या लेखणीतून मराठी भाषेची अस्मिता, सामाजिक जाण आणि मानवतावादी मूल्ये प्रभावीपणे मांडली. मराठी भाषेच्या सन्मानासाठी आणि संवर्धनासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले. त्यामुळे त्यांचा जन्मदिन हा केवळ जयंती नसून मराठी संस्कृतीच्या अभिमानाचा सोहळा ठरतो. ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित झाल्यानंतर त्यांच्या कार्याचा गौरव अधिक व्यापक झाला आणि २७ फेब्रुवारी हा दिवस राज्यभर उत्साहात साजरा करण्याची परंपरा दृढ झाली.
मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे, शासकीय कार्यालये तसेच विविध साहित्यिक संस्था यांच्यावतीने कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. कवी संमेलन, वाचन स्पर्धा, निबंध स्पर्धा, व्याख्याने, परिसंवाद, पुरस्कार वितरण सोहळे अशा विविध उपक्रमांद्वारे मराठी भाषेचा गौरव केला जातो. या निमित्ताने मराठी साहित्यिकांच्या योगदानाचा आढावा घेतला जातो आणि नवोदित लेखकांना प्रोत्साहन दिले जाते. समाजमाध्यमांवरही मराठी भाषेचा अभिमान व्यक्त करणाऱ्या पोस्ट्स, कविता आणि संदेशांची देवाणघेवाण होते.
मराठी राजभाषा दिन म्हणजे काय?
१ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. राज्य पुनर्रचनेनंतर मराठी भाषेला अधिकृत राजभाषेचा दर्जा मिळाला. त्यानंतर १ मे हा दिवस ‘मराठी राजभाषा दिन’ किंवा ‘मराठी भाषा दिन’ म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.
सन १९६५ मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या सरकारने १ मे हा दिवस मराठी राजभाषा दिन म्हणून साजरा करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. हा दिवस प्रशासकीय आणि शासकीय व्यवहारात मराठी भाषेच्या वापराची जाणीव दृढ करणारा आहे.
‘गौरव दिन’ आणि ‘राजभाषा दिन’ : फरक काय?
मराठी भाषा गौरव दिन (२७ फेब्रुवारी) : कुसुमाग्रजांच्या जयंतीनिमित्त मराठी भाषेच्या साहित्यिक, सांस्कृतिक वारशाचा गौरव करण्यासाठी साजरा केला जातो.
मराठी राजभाषा दिन (१ मे) : महाराष्ट्र राज्य स्थापनेच्या निमित्ताने मराठीला राजभाषेचा दर्जा मिळाल्याची आठवण म्हणून साजरा केला जातो.
दोन्ही दिवसांचे स्वरूप आणि उद्दिष्ट वेगवेगळे असले तरी मराठी भाषेप्रती अभिमान आणि बांधिलकी यांचा समान धागा त्यांना जोडतो.
मराठीला ‘अभिजात भाषेचा’ दर्जा
मराठी भाषेच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्र सरकारकडून मिळालेला ‘अभिजात भाषा’ (Classical Language) दर्जा. केंद्रीय मंत्रिमंडळाने या प्रस्तावास मंजुरी दिल्यानंतर मराठीला हा प्रतिष्ठित मान अधिकृतपणे प्राप्त झाला.
या दर्जामुळे मराठी भाषेच्या संशोधन, जतन आणि प्रसारासाठी केंद्र सरकारकडून विशेष प्रोत्साहन, निधी आणि शैक्षणिक संधी उपलब्ध होणार आहेत. दीर्घ परंपरा, प्राचीन साहित्यसंपदा आणि स्वतंत्र भाषिक वैशिष्ट्ये या निकषांवर मराठीची निवड करण्यात आली.
मराठीची समृद्ध परंपरा
संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव यांच्या अभंग-ओव्यांपासून ते आधुनिक काळातील कादंबरी, कविता, नाटक, चित्रपट आणि पत्रकारिता—मराठी भाषेने विविध क्षेत्रांत भक्कम स्थान निर्माण केले आहे. सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळींमध्येही मराठी लेखनाने महत्त्वाची भूमिका बजावली. आज जागतिकीकरणाच्या युगात इंग्रजीसारख्या जागतिक भाषांचा प्रभाव वाढत असला तरी मराठीची ओळख, तिची बोलीवैविध्ये आणि सांस्कृतिक मुळे जपणे ही प्रत्येक मराठी माणसाची जबाबदारी आहे.
भाषेचा सन्मान म्हणजे संस्कृतीचा सन्मान
मराठी भाषा गौरव दिन हा केवळ औपचारिक उत्सव नसून आपल्या मातृभाषेबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे. घरात, शिक्षणात, व्यवहारात आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमांतून मराठीचा जास्तीत जास्त वापर करण्याचा संकल्प या दिवशी केला जातो. “लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी…” या ओळींच्या भावनेने प्रेरित होऊन मराठी भाषेचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे, तिचे जतन आणि संवर्धन करणे, हेच या दिवसाचे खरे औचित्य आहे.
मराठी भाषा गौरव दिनाच्या सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!
